Jubileusz pracy Jakuba Baumgartena

i nauczanie religii mojżeszowej w przemyskich szkołach

Wydaje się, że w powszechnej świadomości panuje przekonanie, iż w okresie autonomii galicyjskiej dzieci żydowskie mogły pobierać naukę z zakresu religii mojżeszowej wyłącznie w chederach, jesziwach czy domach prywatnych. Faktem jest, że dla Żydów ortodoksyjnych „(…) jedynym godnym uwagi modelem edukacji był tradycyjny system kształcenia. Tworzyły go chedery i jesziwy, przeznaczone dla chłopców. Naukę rozpoczynano w 4,5 roku życia i trwała ona do 13 roku życia. Chedery były szkołami prywatnymi, prowadzonymi przez nauczycieli zwanych mełamedami. Dla najbiedniejszych współwyznawców gminy utrzymywały bezpłatne talmud-tory. W chederach i talmud-torach uczono czytania i pisania w języku hebrajskim, podstaw rachunków, Tory i wprowadzano w problematykę Talmudu. W 13 roku życia chłopcy mieli możliwość kontynuowania nauki w jesziwach, uczelniach talmudycznych.”

Obraz ten uległ zmianie, gdy w 1872 roku nauczanie religii mojżeszowej wprowadzono do szkół publicznych. W 1879 r. polecono kierownictwu placówek oświatowych uwzględnianie świąt żydowskich w stosunku do uczniów tego wyznania, a w 1883 r. do planów nauczania wprowadzono język hebrajski jako nadobowiązkowy. Nauka religii miała się odbywać dwa razy w tygodniu, a nauczycielem tego przedmiotu mógł być każdy Żyd, posiadający patent nauczycielski, świadectwo rabina potwierdzające wiedzę judaistyczną oraz tzw. prezentację gminy.

Nauka religii mojżeszowej w szkołach publicznych

W 1872 r. postanowiono, że lekcje religii żydowskiej mają się odbywać, gdy do szkoły uczęszcza we wszystkich klasach przynajmniej 20 uczniów danego wyznania. Ustawy o stosunkach prawnych stanu nauczycielskiego w publicznych szkołach ludowych, uchwalone przez Wysoki Sejm Krajowy na posiedzeniu w dniu 16 i 17 grudnia 1887, przewidywały, że: „Nauczycielowi religii mojżeszowej może być wynagrodzenie za naukę religii jedynie wtedy przyznane, kiedy udowodnią, że ukończyli szkoły rabinackie i z dobrym skutkiem złożyli egzamin dla rabinów przepisany lub że uzyskali patent kwalifikacyjny na nauczycieli szkół ludowych i zdali z dobrym skutkiem egzamin kwalifikacyjny do udzielania nauki religii”.

Ustawa Rady Szkolnej Krajowej z 1 grudnia 1889 r. określała warunki, które należało spełnić, aby utworzyć w placówce oświatowej stałą posadę nauczyciela religii. Ustalono, że w szkole musi być minimalna liczba 80 dzieci danego wyznania i 18 godzin nauki przedmiotu. Kryterium to obowiązywało zarówno wyznawców judaizmu, jak i religii rzymsko- oraz greckokatolickiej.

Na początku XX wieku na terenie Galicji religii mojżeszowej nauczano w 63 szkołach ludowych oraz 57 fundacyjnych, a lekcje prowadziło 116 nauczycieli religii. Często ich przygotowanie merytoryczne było bardzo słabe i ograniczało się do wiadomości wyniesionych z chederu. „Brakowało im przygotowania pedagogicznego, odpowiednich nowoczesnych metod nauczania, podręczników i programów nauczania.” Wielu borykało się także ze słabą znajomością języka polskiego. Dla poprawy sytuacji powołano we Lwowie w roku 1902 we Lwowie Zakład Kształcenia Nauczycieli Religii Żydowskiej. Niestety nie cieszył się on jednak zbytnią popularnością. Frekwencja była słaba, ograniczała się do kilkunastu słuchaczy. Oczywiście, niski poziom wykładowców religii mojżeszowej w galicyjskich szkołach nie był zasadą. W wielu wypadkach przedmiot ten wykładały osoby całkiem dobrze do tego przygotowane. O tym jak przebiegały w Przemyślu egzaminy z religii mojżeszowej dowiadujemy się min. z nr 10 „Echa nad Sanem” z 1885 roku.

„Echo z nad Sanu” nr 10/1885 z dnia 5 lipca 1885

Dodać trzeba, że rabini ortodoksyjni byli przeciwni nauce religii mojżeszowej w szkołach, uważając, że wystarczy jej nauczanie w domach i chederach. Przełożeni gmin wyznaniowych, mając prawo nadzoru nad nauczycielami religii, byli przeciwni w wielu przypadkach nauczaniu w języku polskim.

Zawód nauczyciela religii postrzegano podobnie jak funkcję rabina. Oprócz przekazywania wiedzy judaistycznej dzieciom i młodzieży, nauczyciel wygłaszał w szkole i synagodze tzw. egzorty, czyli kazania-wykłady oparte na wybranym fragmencie Pięcioksięgu, tzw. sydrze, w taki sposób, by nawiązać do współczesności i wpłynąć na postępowanie słuchaczy. Nauczyciel brał udział także w uroczystościach synagogalnych na początek i na koniec roku szkolnego oraz z okazji świąt żydowskich oraz państwowych.

Czterdziestoletni jubileusz pracy nauczycielskiej. Naucz. Jakób Baumgarten w otoczeniu uczniów opuszcza synagogę w Przemyślu po nabożeństwie jubileuszowym (fot. Nowości Illustrowane nr 6/1913 z dnia 8 lutego 1913)

W mniejszych miasteczkach galicyjskich, gdzie nie było ani gminy żydowskiej, ani kaznodziejów, to nauczyciel religii był jedyną osobą przekazującą wiedzę judaistyczną. Wielu z nich mogło poszczycić się ogólnym szacunkiem i poważaniem, nie tylko wśród społeczności żydowskiej, ale również wśród ogółu społeczeństwa. Taką postacią był niewątpliwie Jakub Baumgarten, który w roku 1913 obchodził w Przemyślu 40-lecie pracy nauczycielskiej. O fakcie tym wspominała zarówno prasa lokalna, jak i nadmieniała o tym prasa krakowska.

Jubileusz pracy pedagogicznej Jakuba Baumgartnera

„W dniu 19 stycznia b.r. – pisały w 1913 roku NOWOŚCI ILLUSTROWANE – obchodzono w PrzemyŚlu jubileusz czterdziestoletniej pracy zawodowej nauczyciela religii mojeszowej w tamtejszych szkolach, p. Jakóba Baumgartena. Po wręczeniu daru honorowego w mieszkaniu jubilata ruszono do synagogi, gdzie na godzin dwunastą zapowiedziane było nabożeństwo dziękczynne. W świątyni zebraly się tłumy dawnych i obecnych uczniów i liczne deputacye, co dowodzi, jaką sympatią i uznaniem cieszy się jubilat w najszerszych kolach społeczeństwa przemyskiego. Po odśpiewaniu kantaty okolicznosciowej przemówił profesor dr. Schorr, jako byly uczeń, podnosząc zasługi jubilata. Wieczorem odbył się bankiet przy udziale okolo stu osób, przeważnie dawnych uczniów p, Baumgartena. Wygloszono szereg toastów i odczytano setki telegramów gratulacyjnych od uczniów, znajomych i przyjaciół jubilata.”

W numerze 4 ze stycznia 1913 r. gazeta „Nowy Głos Przemyski” zamieściła całkiem spore sprawozdanie ze wspomnianych uroczystości. Możemy dzięki niemu dowiedzieć się o panującej wówczas atmosferze, jak również poznać niektóre nazwiska gości i uczestników jubileuszowych obchodów.

Byli uczniowie Jakuba Baumgartnera, „do których można zaliczyć niemal całą inteligencję żydowską w naszem mieście” uczcili swojego nauczyciela w sposób niezwykle godny. Po wspomnianym już wręczeniu „Daru Honorowego” i wystąpieniu jednego z najstarszych uczniów – Henryka Blatta, skierowano się do synagogi Tempel, która jeszcze przed godziną 12-stą była tak przepełniona, że „wiele osób musiało pozostać na dworze”. Warto w tym miejscu przypomnieć, że J. Baumgartner był jednym z inicjatorów budowy tej synagogi oraz sekretarzem jej Zarządu.

Ze Sprawozdania Dyrekcji c.k.Gimnazjum  w Przemyślu za rok szkolny 1906-1907

„Obok byłych uczniów, którzy zjechali się z rożnych stron kraju, można było zauważyć liczne deputacye. A więc byli dyrektorowie obu gimnazyów pp. Bojarski i Kuś – w towarzystwie kilkunastu profesorów, obaj inspektorowie Rady szkolnej okręgowej pp. Lewandowski i Korol, wszyscy dyrektorowie szkół ludowych i deputacye nauczycielek, co dowodzi, jaką sympatyą cieszy się jubilat w kołach koleżeńskich i przełożonych.(…) Sztywne zazwyczaj formy rytuału nabrały pewnej lekkości, a pieśń synagogalna, zazwyczaj smętna stawała się chwilami porywajcą, bo śpiewała ją młodzież na cześć swego profesora, szła od serca i uderzała w serce tysięcy zebranych.” [NGP nr 4/1913]

Dr. Mojżesz Schorr podkreślił w swoim przemówieniu „zamiłowanie do zawodu, rozległą wiedzę judaistyczną, indywidualną (…) a nadewszystko niezachwiany charakter i dobre serce” jubilata. „Toteż dziś – mówił prof. dr. Schorr – gdy mija 40-lecie twej pracy, kochany mistrzu, wszyscy się cieszymy, że danem nam tylko szczęście być twoimi uczniami, dziękujemy Opatrzności, że Cię zdrowym ku naszemu dobru zachowała i prosimy stwórcę by Ci użyczył jeszcze długiego żywota”.

Poza dr. Schorem, wielki wkład w uroczystość w synagodze wnieśli kantor Majer Singer oraz dr. Filip Afer, pod którego batutą przeprowadzana była „część muzykalna”. Bankiet, który odbył się w „salach Hausena”, zgromadził blisko 100 osób. „Jakkolwiek między uczestnikami zachodziła czasami znaczna różnica wieku – zabawa ochocza, serdeczna i niezmącona przeciągnęła się do późnej nocy”. Przemawiali jeszcze „prof. Dr.L. Landau, Dr. W. Pordes, poseł Dr. Lieberman, Dr. L Żupnik, A. Gahlberg i Henryk Luft. Odczytano telegramy gratulacyjne nadeszłe od uczniów, znajomych i przyjaciół jubilata z całego kraju i z zagranicy.” [NGP nr 4/1913]

opr. M. Pietrzak

Literatura:
1. Mirosław ŁAPOT „Nauczycielki religii mojżeszowej w szkołach publicznych w Galicji w latach 1867–1939” (w) PRACE NAUKOWE Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie, 2011, z XX
2. Mirosław ŁAPOT „Galicyjskie doświadczenie międzykulturowości” (w) Graniczność, pogranicze, transgresja , 2017, t. 10:
3. Sprawozdanie Dyrekcji c.k. Gimnazjum za rok szkolny 1906-1907
4. Nowości Illustrowane nr 6/1913 z dnia 8 lutego 1913
5. Echo z nad Sanu nr 10/1885 z dnia 5 lipca 1885
6. Nowy Głos Przemyski nr 3/1913 z dnia 19 stycznia 1913
7. Nowy Głos Przemyski nr 4/ 1913 z dnia 26 stycznia 1913

Nauczanie w chederze

Pozostałe posty związane z tematyką żydowską: