Spółdzielnia Spożywców
38 Pułku Strzelców Lwowskich w Przemyślu
ANNA DURKACZ-FOREMSKA
W Polsce rozwój Spółdzielczości Wojskowej przypada na 1918 r., kiedy to w Warszawie powstaje „Warszawskie Stowarzyszenie Wojskowo-Ekonomiczne”, przemianowane w 1920 r. na „Wojskowe Stowarzyszenie Spółdzielcze w Warszawie”. (1) Natomiast formę organizacyjną ruchowi spółdzielczemu nadał rozkaz Ministerstwa Spraw Wojskowych z 1922 r. (2) (Dz. R. Wojsk. Nr 14/22). Za przykładem stolicy poszły pozostałe tereny Rzeczpospolitej.
W latach 1919-1923 zaczynają powstawać spółdzielnie oficerskie, żołnierskie i wojskowe w poszczególnych pułkach; praktycznie nie ma pułku bez spółdzielni. I tak przykładowo:
– 1 styczeń 1921 r. na 50 spółdzielni jest 10 418 członków,
– 1 lipca 1921 r. na 176 spółdzielni jest 33 876 członków,
– 1 marca 1922 r. na 198 spółdzielni jest 57 760 członków,
– 1 lipca 1922 r. na 196 spółdzielni jest 65 535 członków,
– 1 lipca 1923 r. na 289 spółdzielni jest 101 297 członków (3)
Warsztaty krawieckie i szewskie organizowane przez 38 p.p., Polska, Przemyśl 1923 (zb. MNZP, MPF-17597)
Ideą spółdzielczości było to, aby żołnierz nie musiał przepłacać u pośredników i miał pewność, że to jest towar dobrego gatunku, rzetelnej wagi i miary. Spółdzielnie kupowały towar wprost od producentów. W Przemyślu wojsko robiło nawet konkursy na dostawę pożywienia (w maju 1921 r. na mąkę, kaszę i ziemniaki (4), a w grudniu tr. na mięso wołowe, wieprzowe i cielęce) (5). Spółdzielnie dodatkowo prowadziły działalność wychowawczą: urządzały świetlice, czytelnie, biblioteki, zakładały radio, organizowały pogawędki, wykłady, odczyty, warsztaty, przedstawienia amatorskie, zabawy dla członków i ich rodzin, uroczystości, obchody itp. Często dawały pieniądze na potrzeby sportowe (6) i kulturalno-oświatowe (7). Nadzorem nad spółdzielniami zajmowała się Wojskowa Komisja Spółdzielcza. Jej członkowie przechodzili trzytygodniowy kurs spółdzielczy organizowany przez Inspektorat Spółdzielni Wojskowych, który kończył się egzaminem z siedmiu przedmiotów (8).
Każdy zrzeszony członek spółdzielni obowiązkowo wpłacał kapitał udziałowy w markach polskich i otrzymywał w zamian monety emitowane przez powyższe spółdzielnie. Służyły one do udzielania pożyczek, których nie można było wykorzystać poza jednostką wojskową; można było je wydać jedynie w sklepach i do usług mieszczących się na terenie koszar (np.: krawieckich – nowy mundur czy w stołówkach i bufetach klubów wojskowych). Miało to zapobiec wyzyskowi rodzin wojskowych oraz samych żołnierzy.
Marka obiegowa o wartości 1 zł Spółdzielni Spożywców 38 p.p. (zb. MNZP, MPH-11364)
Kredyty były krótkoterminowe – należało je spłacać jak najszybciej, przy najbliższych poborach. Jeśli kogoś zwalniano z czynnej służby lub przechodził w stan emerytury miał spłacić ją natychmiast w całości (9). Dlatego w 1933 r. specjalnym rozkazem ograniczono dopuszczalną wysokość kredytu do 20 % wynagrodzenia – tyle wolno było bowiem potrącać „z listy płac” bez zgody pracownika. Po wydaniu tego rozkazu okazało się, że część spółdzielni dysponuje nadmierną ilością monet, aby nie kusić losu, nakazano zniszczenie niepotrzebnych „pieniędzy” (10). W zbiorach Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej znajduje się 4 egzemplarze takich monet (marka obiegowa wartości 1 zł, 50 gr, 20 gr i 10 gr). Emitentem ich była Spółdzielnia Spożywców 38 Pułku Strzelców Lwowskich stacjonującego w garnizonie Przemyśl, w koszarach przy obecnej ulicy 29 Listopada. Najliczniej wybijanym nominałem była jednozłotówka. Awersy tych monet posiadały nazwę Spółdzielni, oraz postać Kościuszki lub Batorego, rewersy zaś nominał. Operowano jedynie niskimi wartościami.
38 p.p. utworzony został z listopadowych obrońców Lwowa 1918 r., a w kwietniu 1919 r. z ochotników z całej Polski. Pułk uczestniczył w walkach o granice w 1919 r. i w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 r. W czasie pokoju (od 10 stycznia 1921 – 3 września 1939) zakwaterowany był w koszarach przemyskich. Wchodził w skład 24 Dywizji Piechoty. W okresie międzywojennym Pułkiem dowodzili:
– ppłk. Alojzy Łukawski od 1920 – 1924,
– płk. Stanisław Jaxa-Rożen od 1924 – 1925,
– płk. Romuald Kwiatkowski od 1925 – 1926,
– płk. Wacław Kostek-Biernacki od 1926 – 1931,
– płk. Tadeusz Majewski od 1931 – maja 1939,
– ppłk. dypl. Franciszek Grabowski od maja – września 1939 (11)
Wejście do sklepu spółdzielczego przy 38 p.p. (źródło: www.odkrywca.pl)
Wnętrze sklepu spółdzielczego przy 38 p.p. (źródło: www.odkrywca.pl)
Działalność pokojową Pułk rozpoczął angażując się w życie społeczne i kulturalne miasta oraz powiatu w dziedzinie wychowania fizycznego, przysposobienia wojskowego młodzieży szkolnej i organizacji paramilitarnych, zajmujących się przygotowaniem obywateli do obrony kraju. Corocznie organizował zawody sportowe (12) oraz uczestniczył w organizowanych przez innych (13); w latach 1929-1931 ta forma aktywności zaczęła podupadać, ponieważ dowódca Pułku, płk. Wacław Kostek-Biernacki, skupił się na sprawach politycznych (14). Na wielu imprezach cywilnych grała orkiestra pułkowa (15) i śpiewał chór(16). Pułk dawał także popisy Koła Amatorskiego Teatru 38 p.p (17). Oddział udzielał również pomocy przy organizowaniu Czytelni im. A. Mickiewicza przy Kole T.S.L. (18), Muzeum Ziemi Przemyskiej, Fredreum i innych instytucji (19), zarówno pod względem finansowym jak i osobowym.
Por. 38 p.p. Maciej Kozubal (20) pisał: W 1936 r. kadra zawodowa oficerów i podoficerów zorganizowała spółdzielnię wojskową, która początkowo ulokowana była w koszarach. W 1937 r. sklep spółdzielni przeniesiono do budynku (…) poza obrębem koszar. W ten sposób sklep dostępny był dla ogółu mieszkańców miasta (21). W innej pozycji dodaje, że w 1938 r. Spółdzielnię wojskową i sklep 38 p.p. ulokowano w budynku przy ul. 29 Listopada i tak prężnie działał, że rok później przydziały okazały się za małe (22). Prasa lokalna okresu międzywojennego jednak tę datę założenia spółdzielni (1936) nie potwierdza; już w „Ziemi Przemyskiej” z 11 maja 1929 r. czytamy ogłoszenie: Zarząd Spółdzielni Spożywczej 38 pp. poszukuje praktykanta działu korzennego z zaczętą praktyką i kasjerkę za kaucją. Wynagrodzenie wedle umowy. Zgłoszenia przyjmuje prez.(es) Spółdzielni pod: Zarębski Michał (…) (23). Analogicznie rzecz biorąc w 1922 r.10 Pułk Artylerii ciężkiej w Przemyślu, miał już Spółdzielnię o czym świadczy zapis w Jednodniówce z 1928 r.: Spółdzielnia 10. p.a.c. utworzona w roku 1922 ma na celu zaopatrzenie swych członków w dobry i tani towar w myśl zasady „Duży obrót mały zysk”. Dzięki życzliwemu poparciu D-cy pułku, Korpusu Oficerskiego i podoficerskiego i ofiarnej pracy Rady Nadzorczej i Zarządu – rozwój spółdzielni zaczął postępować szybkim krokiem naprzód i rozwija się pomyślnie (24). Dlatego też można domniemywać, że w 38 p.p. również Spółdzielnia była już wcześniej.
Projekt sztandaru 38 p.p., rys. K. M. Osiński (zb. MNZP, MP.Hist-1615, MP.Hist-1616)
Spółdzielnia posiadała szeroki wachlarz usług: miała jadalnię bo żołnierska strawa – to podstawa codziennego morale armii (25), sklepy z różnym asortymentem, krawców, fryzjerów, magiel i inne. O takim stanie rzeczy może świadczyć przykładowo ogłoszenie w prasie (wprawdzie Spółdzielni Wojskowej w Żurawicy, ale struktury z pewnością były podobne wszędzie): Spółdzielnia Wojskowa w Żurawicy zakupi dwa magle korbowe używane, w dobrym stanie (26). Ale oprócz tych superlatywów w prasie również czytamy o drugiej stronie medalu Spółdzielni: Z koszar 38 pp. coraz częściej przedostają się wysoce niemiłe wieści o istniejącej na terenie pułku spółdzielni, w której sprzedaje się wszelakie napoje wyskokowe nie wyłączając wódki. „Spółdzielnia” otwarta jest do godz. 3 – 4 rano. Wbrew wszelkim zasadom udziela się oficerom i podoficerom przez cały miesiąc kredytu na trunki, pierwszego zaś za wiedzą dowódcy pułku, wbrew przepisom w tym kierunku wydanym, oficer płatnik ściąga dla „Spółdzielni” wszystkie należności… Ściąganie należytości „Spółdzielni” dochodzi niemal do wysokości całych poborów podoficera, tak że cały miesiąc rodzina niema z czego żyć… Jest tam grupa ludzi ciesząca się specjalnemi względami płk. Biernackiego, która innych terroryzuje do tego stopnia, że boją się ludzie swego cienia (27). Dodatkowo przez kilka numerów „Ziemi Przemyskiej” toczyła się polemika na temat samobójstwa kaprala Mariana Ziarko i bezkarności starszego sierżanta Stanisława Pikara, który do tej tragedii doprowadził (28). Pikar miał jeszcze na sumieniu szer. Miechowskiego, usiłowanie gwałtu (29), st. sierż. Zachwieja (30) i pobicie redaktora naczelnego „Ziemi Przemyskiej” Włodzimierza Bilana (31). Wszystko jednak uchodziło mu płazem bo był ulubieńcem płk. Wacława Kostka-Biernackiego (32).
Pomimo tych negatywnych wydarzeń 38 p.p. cieszył się, wśród mieszkańców ziemi przemyskiej, dużym uznaniem. Przewagę miał jednak w dobrych uczynkach. Dowodem tego może być ufundowanie mu przez ludność cywilną sztandaru projektu inż. Kazimierza Osińskiego, którego uroczyste wręczenie odbyło się 15 czerwca 1930 r. (33).Następnie, dnia 22 listopada 1938 r., społeczeństwo Przemyśla ofiarowało Pułkowi 100 karabinów (34).
Strona główna sztandaru 38 p.p., Polska, Kraków, Zakład Zorza, fot. O, Morawetz (zb. MNZP, MPF-17870)
PRZYPISY
(1) K. Firich, S. Krzysik, T. Kutrzeba, S. Műller, J. Wiatr, Almanach oficerski na rok 1923/24, Dział IV, z. 3, Warszawa 1923, s. 142 i 144.
(2) Dziesięciolecie Wojsk VI Okręgu Korpusu, Leopolis (Lwów) 1928, s. 73.
(3) K. Firich, et alii, op. cit., s. 144-145.
(4) „Ziemia Przemyska” 1921, nr 21(z dnia 13 maja), s. 8.
(5) „Ziemia Przemyska” 1921, nr 50 (z dnia 11 grudnia), s. 4.
(6) J. Wolski, Święto Spółdzielczości, „Żołnierz Polski” 29 maja 1932, Rok XIV, nr 22, s . 423.
(7) Dziesięciolecie Wojsk VI …, op. cit., s. 73.
(8) „Rzeczpospolita Spółdzielcza” październik 1921, Rok I, Nr 10, s. 330-331; „Tygodnik Strzelec” 1938, Rok XVIII, nr 24, (z dnia 12 czerwca), s. 2.
(9) K. Firich, et alii, op. cit., s. 146-147.
(10) https://lowicz24.eu/artykul/kopie-monet-zastepczych/247245 [dostęp: 18.11.2020];
https://dobroni.pl/artykul/kopie-zetonow-platniczych/563226 [dostęp: 18.11.2020].
(11) M. Kozubal, 38 Pułk Piechoty Strzelców Lwowskich. Dzieje od 1 listopada 1918 r. do 22 listopada 1978 r., Wrocław 1980, s. 19 (maszynopis w zb. Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej w Przemyślu).
(12) „Wiadomości miejskie” 1922, nr 9, (z dnia 18 lutego), s.4 (38 p.p. wraz z 6 p.s. urządza 3 dniowe zawody narciarskie); M. Kozubal, op. cit., s. 27.
(13) Przykładowo: „Ziemia Przemyska” 1927, nr 13, (z dnia 26 marca), s. 4 (piłka nożna); „Ziemia Przemyska” 1927, nr 20, (z dnia 14 maja), s. 4 (trójbój lekkoatletyczny); „Ziemia Przemyska” 1927, nr 34, (z dnia 20 sierpnia), s. 4 (zawody strzeleckie i lekkoatletyczne).
(14) M. Kozubal, op. cit., s. 29.
(15) Przykładowo: „Ziemia Przemyska” 1922, nr 26, (z dnia 25 czerwca), s.4 (na rzecz dzieci repatriantów); „Ziemia Przemyska” nr 28, (z dnia 12 lipca 1924), s. 3 (podczas przywitania olimpijskiej drużyny tureckiej na dworcu PKP w Przemyślu); „Ziemia Przemyska” 1924, nr 38, (z dnia 20 września), s. 1 (podczas pobytu w Przemyślu powstańców górnośląskich); „Ziemia Przemyska” 1927, nr 25, (z dnia 18 czerwca), s. 1 (ma umilać czas w Ogrodzie „Zacisze” na Zasaniu); „Ziemia Przemyska” 1927, nr 26, (z dnia 25 czerwca), s. 3 (w trakcie uroczystości Bożego Ciała).
(16) Przykładowo: „Ziemia Przemyska” 1923, nr 32, (z dnia 8 grudnia), s. 2 (podczas święta Polskiego Kolejnictwa).
(17) Radzik, 38 p. Strz. Lw. 3 Maj, „Żołnierz Polski” 1932, Rok XIV, nr 22, (z dnia 29 maja), s . 437-438; „Wiadomości Miejskie” 1922, nr 9, (z dnia 18 lutego), s. 4.
(18) „Ziemia Przemyska” 1925, nr 30, (z dnia 25 lipca), s. 3.
(19) M. Kozubal, op. cit., s. 30; Tenże, Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. 38 Pułk Piechoty Strzelców Lwowskich, Pruszków 1996, s. 18.
(20) Dowódca 1 kompanii ckm w 1939 r. (38 p.p.).
(21) M. Kozubal, Zarys historii wojennej … op. cit., s. 20.
(22) M. Kozubal, 38 Pułk Piechoty … op. cit., s. 33.
(23) „Ziemia Przemyska” 1929, nr 19, (z dnia 11 maja), s. 6.
(24) 10 Pułk Artylerii ciężkiej w Przemyślu, „Jednodniówka” 1928, (z dnia 24 kwietnia), s. 21.
(25) DOK X, Korpus Przemyski 1918-1928, Przemyśl 1929, s. 65.
(26) „Ziemia Przemyska” 1937, nr 36-37, (z dnia 21-28 sierpnia), s. 4.
(27) „Ziemia Przemyska” 1930, nr 67 (50), (z dnia 13 grudnia), s. 2.
(28) „Ziemia Przemyska” 1930, nr 5 (3), (z dnia 18 stycznia), s. 5; „Ziemia Przemyska” 1930, nr 7(4), (z dnia 25 stycznia), s. 5; „Ziemia Przemyska” 1930, nr 8 (po konfiskacie nr 9 (5), (z dnia 1 lutego), s. 5.
(29) „Ziemia Przemyska” 1930, nr 7(4), (z dnia 25 stycznia), s. 5.
(30) „Ziemia Przemyska” 1930, nr 8 (po konfiskacie nr 9(5), (z dnia 1 lutego), s. 5.
(31) „Ziemia Przemyska” 1930, nr 41 (29), (z dnia 19 lipca), s. 1-2.
(32) „Ziemia Przemyska” 1930, nr 7(4), (z dnia 25 stycznia), s. 5.
(33) M. Kozubal, Zarys historii wojennej … op. cit., s. 12; J. Krupop, 24 Dywizja Piechoty. 17, 38, 39 Pułk Piechoty, [w:] Wielka Księga Piechoty Polskiej 1918-1939, t. 24, Warszawa 2017, s. 42 i 49-50.
(34) M. Kozubal, Zarys historii wojennej… op. cit., s. 19.
WSPOMNIENIA: pozostałe posty
