Nieistniejący kościół oo. Dominikanów w Przemyślu

… czeka na odkrycie

Andrzej Koperski

Swoją obecność zakon przez ponad czterysta lat w sposób istotny zaznaczył w dziejach Przemyśla. Działalność dominikanów w naszym mieście została gwałtownie przerwana dekretem zaborcy – cesarza Austrii Józefa II Habsburga, z dnia 1 stycznia 1786 roku. W kolejnym roku, w wyniku rozbiórki ich świątyni, z panoramy miasta zniknął wspaniały, jeden z najstarszych przemyskich kościołów, rozmiarami niemal dorównujący katedrze

Kościół oo. Dominikanów na tle panoramy miasta Przemyśla – wg sztychu A. Hogenberga, VI t. Dzieła Brauna, 1617 rok

Po 240 latach stopniowo przemija świadomość o istnieniu tego miejsca kultu, ale też niezwykłej rangi zabytku architektury i sztuki. Jedynie nazwa – pl. Dominikański i w głębi zachowany budynek dawnego klasztoru (ob. Starostwa) przypomina nam o odległej, świetlanej historii tego miejsca. Kościół z klasztorem, cmentarzem, ogrodem, obiektami gospodarczymi, sąsiednimi domami będącymi własnością zakonu, tworzył znaczącą, wyodrębnioną przestrzeń w zachodniej części staropolskiego Przemyśla, w pobliżu rynku, centrum ówczesnego miasta.

Wprawdzie miejsce nieistniejącego kościoła nie doczekało się postulowanych od lat badań archeologicznych, ale zachował się bogaty zbiór dokumentów archiwalnych, choć jeszcze nie do końca rozpoznanych.

Źródła i opracowania

Najważniejsze wydarzenia notowali i opisywali niejako z urzędu kronikarze zakonni. W archiwum dominikanów w Krakowie zachował się rękopis Księgi zawierającej obszerną wiedzę o kaznodziejach, wydarzeniach, fundacjach, zobowiązaniach, pochówkach i innych sprawach w konwencie przemyskiego zakonu kaznodziejskiego dla wiadomości i zbudowania przyszłych pokoleń napisanej przez Jakuba Kołkiewicza, Roku Pańskiego 1647.

Kronika przemyskich dominikanów, Jakub Kołkiewicz, 1647 rok – za A. Sroka, Kult Matki Bożej …, s. 59

Księgę zapisaną w języku łacińskim, wszechstronnie opracował prof. Józef T. Frazik i wprowadził do obiegu naukowego publikując artykuł: Znaczenie źródłowe tzw. Kroniki Kołkiewicza z połowy XVII wieku. W podsumowaniu Frazik pisze: Bez jego (tj. Kołkiewicza) kroniki wiedza nasza nie tylko o rzeczach, ale także o ludziach żyjących w Przemyślu i ziemi przemyskiej, zwłaszcza w latach 1550 – 1650 byłaby znacznie uboższa. Należy dodać, że autor Kroniki, o. Jakub Kołkiewicz urodził się w Przemyślu, był nauczycielem teologii, wszechstronnie wykształconym zakonnikiem. Ważnym dopełnieniem powyższej Kroniki, są szczegółowe opisy ksiąg z zasobów archiwum oo. Dominikanów w Jarosławiu, publikowane przez ks. Sadoka Barącza, w 1884 roku. Nie brak też danych o przemyskim konwencie dominikanów w Aktach miasta Przemyśla, archiwach zakonnych, diecezjalnych i państwowych.

Korzystali z nich już w XIX wieku, kolejno w XX i XXI wieku zarówno historycy kościelni, jak i autorzy licznych opracowań i not dotyczących dziejów Przemyśla i ziemi przemyskiej.

Wiadomości o konwencie dominikanów znajdziemy w artykule F. Persowskiego, w monografii „Tysiąc lat Przemyśla” z 1976 roku. O stosunkach wyznaniowych w l. 1375 -1500 napisali J. Krochmal i F. Kiryk. Sytuację zakonów ob. łac. w diecezji przemyskiej w okresie kasat józefińskich opracował ks. H. Borcz. Część inwentarza kościoła z lat 1688 – 1711 przedstawił o. Albin Sroka w książce „Kult Matki Boskiej Jackowej w Przemyślu”. Z kolei T. Trajdos, opublikował obszerny artykuł: Dominikanie w średniowiecznej diecezji przemyskiej. W 2017 roku ukazał się cykl artykułów poświęcony figurze „Matki Boskiej Jackowej” na szerokim tle dziejów przemyskich dominikanów, autorstwa ks. ks. W. Siwaka, H. Borcza i M. Wojnarowskiego Nie zabrakło też akapitów o zakonie w dwutomowej monografii J. Motylewicza „Społeczeństwo Przemyśla w XIV -XVIII wieku”.

Niemal we wszystkich przewodnikach po Przemyślu, począwszy od M. Orłowicza z 1917 roku, w mniejszym lub większym zakresie wzmiankowany jest przemyski zespół budowli dominikańskich.

Dla ekipy przygotowującej się do archeologicznych badań terenowych niejako podręcznikowe znaczenie ma opracowanie J. Frazika Kościół i klasztor dominikanów w Przemyślu. Niejako jego dopełnieniem jest oparty na gruntownej analizie źródeł artykuł J. Krochmala: Kościoły katolickie w Przemyślu w latach 1375 -1412 oraz cytowany T. Trajdosa. Na podstawie powyższych opracowań można określić najważniejsze wydarzenia z historii pobytu i działalności dominikanów w Przemyślu.

Kalendarium kościoła i klasztoru OO. Dominikanów w Przemyślu

1246 rok – św. Jacek funduje konwent w Przemyślu (wg – Kronika Kołkiewicza)

1257 rok – domniemana data budowy drewnianego? kościoła

1358 rok – w Polsce istnieją 3 konwenty żeńskie i 38 męskich, w tej liczbie przypuszczalnie zakon przemyski

11. 05. 1375 rok – w dokumencie prowincjała Jana z Brzegu pierwszy zapis o konwencie przemyskim (wg – ks. H. Borcz)

1375 rok – za bpa Eryka dominikanie dokończyli budowę nowego kościoła; konsekracji dokonał abp halicki Bernard (wg – J. Krochmal)

1378 rok – Papież Grzegorz XI włączył m. in. konwent przemyski do utworzonego Towarzystwa Braci Pielgrzymujących dla Chrystusa

1433 rok – informacja o dzwonnicy (wg – T. Trajdos)

1448 rok – rozpoczęcie budowy ceglanego, gotyckiego kościoła (wg – T. Trajdos)

1547 rok – po pożarze kościół odbudowano w stylu gotycko – renesansowym

lata 1589 – 1635 – budowa czterech skrzydeł murowanego klasztoru, pierwszy prawdopodobnie był drewniany

21. 03. 1638 rok – pożar miasta, kościół w ruinie

lata 1638 – 1645 – odbudowa świątyni pod kierunkiem włoskiego muratora Pedroniego

1. 01. 1786 rok – dekret cesarza Józefa II Habsburga o kasacie zakonu

po IV 1787 roku – rozbiórka kościoła

lata 1797 – 1817 – budynek dawnego klasztoru przeznaczono na cyrkuł, potem na magistrat i ratusz

do 1878 roku – własność biskupa greckokatolickiego (w 1874 roku obiekt d. klasztoru nabudowano o II piętro)

lata 1878 -1936 – sąd obwodowy i więzienie

15. 09. – 20. 09. 1939 rok – niemiecki obóz przejściowy

lata 1939 – 1941 – więzienie w okresie okupacji sowieckiej

po II wojnie – biura Zarządu Lasów Państwowych, następnie Urzędu Wojewódzkiego, ob. Starostwa Powiatowego

Architektura kościoła

Frazik w swoim opracowaniu stwierdza, że o późnogotyckim kościele bliżej nic nie wiadomo. Bryła świątyni z napisem „DOMINICANI” została ujęta w barwnym widoku miasta zamieszczonym w dziele Brauna, wydanym w1617 roku.

Kościół oo. Dominikanów (Dominicani) – fragment sztychu Hogenberga, 1617 rok

Kaplice w kościele oo. Dominikanów w Przemyślu – wg „Kroniki” Kołkiewicza

• Stanisław Krasicki, kasztelan przemyski w 1578 roku funduje kaplicę koło wielkiego ołtarza, a pod kaplicą dwie komory grobowe
• Elżbieta, żona Andrzeja ze Żmigrodu Stadnickiego w 1611 roku funduje kaplicę pod  wezwaniem Świętego Krzyża
• Stanisław Franciszek Jamiński w 1616 roku stawia kaplicę grobową wraz z ołtarzem
• Elżbieta Korniaktowa z Tęczyna, żona Konstantego, wielka dobrodziejka konwentu, w 1624 roku stawia kaplicę pod wezwaniem św.Jacka
• Stanisław z Cieklina Ciekliński w 1639 roku ufundował  rodzinną kaplicę grobową pw. św. Michała Archanioła
• Gabriel z Birczy Birecki wraz z drugą żoną Zofią  Balową w 1641roku postawili nową kaplicę z komorami  grobowymi
• Ostrowscy w 1647 roku wykończyli swoją kaplicę

Według  ks. S. Barącza, w kościele po prawej stronie były kaplice: S. Jacka, S. Dominika i S. Krzyża fundacji Zofii Stadnickiej, w której  znajdowały się dwa ołtarze: S. Katarzyny Seneńskiej i S. Maryi Magdaleny.

Po lewej stronie: S. Róży, Panny Marii Kamiennej i S. Tomasza z Akwinu. W tejże był ołtarz Najśw. Imienia Jezus i S.S. Fabiana  i Sebastyana

Wystrój wnętrza kościoła

Widok ołtarza głównego uwieczniony został na miedziorycie Jana Michał Lohmana z 1758 roku. Nie wykluczone, że rzeźby św. Jacka i św. Tomasza z Akwinu, od 1977 roku w zbiorach Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej, pochodzą z przemyskiego kościoła.

Ściana ołtarzowa kościoła (miedzioryt J. M. Lohmana z 1758 roku) – za J. Frazik, Kościół i klasztor …, s. 325, il. 42

Rzeźba– św. Tomasz z Akwinu – zbiory Muzeum NZP w Przemyślu – za J. Kostek, Dziedzictwo wieków…, s. 68, il. 69

Po wiekach o. Albin Sroka, w bibliotece klasztoru reformatów w Przemyślu, odnalazł fascykuł zatytułowany: Inwentarz szat liturgicznych i kosztowności w klasztorze Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny Zakonu Kaznodziejskiego, sporządzony na polecenie Prowincjała ARP w Roku Pańskim 1688.

Fotokopia karty inwentarza dominikanów przemyskich z l. 1688-1711 – za A. Sroka, Kult Matki Bożej …, s. 30

Należy dodać, że wiele dóbr znajdowało się w licznych pomieszczeniach klasztornych, w których mieszkało często nawet 30 zakonników. Dominikanie prowadzili nowicjat, seminarium duchowne uposażone przez Elżbietę Korniaktową, aptekę, mieli zasobną bibliotekę i archiwum, które po likwidacji klasztoru uległo rozproszeniu, m.in. część zdeponowano w klasztorze dominikanów w Jarosławiu. Klasztor zamieniono wówczas na gmach użyteczności publicznej.

Figura Najświętszej Marii Panny Matki Boskiej Jackowej, cudownymi łaskami słynącej

Z chwilą kasaty przemyskich dominikanów realnie zagrożony był los figury Matki Boskiej Jackowej, od wieków związanej z dominikanami, do dnia dzisiejszego obecnej w katedrze przemyskiej. To obiekt wielkiego kultu religijnego, dzieło o wyjątkowej wartości artystycznej i historycznej. W tradycji pobożnościowej ciągle aktualne jest opowiadanie o św. Jacku, który w czasie najazdu Tatarów na Kijów w1240 roku, ratując Najświętszy Sakrament z zagrożonego zniszczeniem kościoła, usłyszał wówczas słowa Matki Boskiej: Mego Syna zabierasz, a Mnie zostawiasz. Kiedy się tłumaczył, że nie udźwignie ciężkiej, kamiennej figury, otrzymał od Niej zapewnienie, że zdoła ją unieść. Po przejściu przez Dniepr dotarł do Halicza, a potem do Krakowa.

Figura Matki Boskiej Jackowej – kościół oo. Dominikanów (1603- 1787) – katedra przemyska ( od 1787 do chwili obecnej) – za A. Sroka, Kult Matki Bożej

W świetle powyższych, naukowych ustaleń, figura przemyska, o nieprzeciętnej randze artystycznej, historycznej i religijnej jest importem z Niderlandów. Wykonana została z alabastru prawdopodobnie ok. 1460 roku. W klasztorze dominikanów w Krakowie przechowywana była do schyłku XVI wieku. W 1595 roku, Agnieszka Dobrostańska, tercjarka klasztoru dominikanek w Krakowie, podjęła skuteczne starania o założenie żeńskiego zakonu w rodzinnym Przemyślu. Wraz z misją otrzymała tę niezwykłą figurę Madonny. Dla rozszerzenia kultu maryjnego, w 1603 roku została ona umieszczona w kościele przemyskich dominikanów. Od roku 1625 znajdowała się w kaplicy Korniaktów, potem ulokowano ją w kaplicy Ostrowskich. Na początku XVIII wieku Matka Boska z Dzieciątkiem Jezus otrzymała srebrny tron. W dniu 15 sierpnia 1766 roku, wolą Stolicy Apostolskiej, za czasów bpa Wężyka, została w kościele oo. Dominikanów uroczyście ukoronowana. Na tę okoliczność wybito srebrny, pamiątkowy medal.

Medal pamiątkowy wybity w Rzymie w 1762 roku na koronację figury Jackowej – za A. Sroka, Kult Matki Bożej…, s. 82; W. Siwak, Koronacja figury Matki Boskiej Jackowej…, ryc. na s. 129

Lokalizacja kościoła Dominikanów – teren planowanych badań archeologicznych

Na podstawie licznych dokumentów archiwalnych można jednoznacznie stwierdzić, że kościół wraz z otaczającym go cmentarzem znajdował się na placu (ob. Dominikańskim) przed klasztorem, aktualnie budynkiem Starostwa.

Przemyśl, pl. Dominikański – 2025 rok (widok od wschodu na miejsce nieistniejącego kościoła) – fot. A. Koperski

Fragment planu Przemyśla – wg F. von Miega (1779-1783) – 1 – kościół, 2- klasztor, 3- mur cmentarza (za Mapa Galicyi F. Von Miega – zbiory Biblioteki Muzeum NZP w Przemyślu)

Od strony północno- wschodniej stała przy kościele dzwonnica. Ślady jej fundamentów i rzut klasztoru zaznaczone są na planie miasta wykonanym w 1800 roku przez inż. Schmidta.

Fragment planu Przemyśla – wg inż. Schmidta (1800 rok) – 1- dzwonnica, 2 – klasztor – za S. Stępień, Nieznany plan…, (wkładka)

Pochówki i cmentarz przy kościele dominikanów

Kościół posiadał sześć kaplic z kryptami grobowymi fundatorów z 2 poł. XVI i 1 poł. XVII wieku. Wg Kołkiewicza w kościele, w okresie jego świetności (koniec XV i 1 poł. XVII w.), miało miejsce ok.100 pochówków okolicznej szlachty, donatorów konwentu, stąd okazałe nagrobki. Do XVIII wieku składano kolejne prośby o pochówki w kościele. Cennym przyczynkiem do bliższego poznania tego wątku historii m.in. dominikanów są artykuły: J. Krochmala, Przemyskie testamenty staropolskie oraz A. Durkacz – Foremskiej, Przejawy ofiarności w testamentach XVI i XVII- wiecznych mieszkańców Przemyśla.

Większość testatorów wybierała sobie kościół katedralny lub klasztor oo. Dominikanów. W latach 1626 -1657 u dominikanów zarejestrowano 26 pochówków.

W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ub. wieku, w trakcie prac remontowych, przy fundamentów budynku d. klasztoru, także wydobywano kości ludzkie, zaś w obrębie placu, odsłonięto niewielki odcinek muru cmentarnego. Komunikat o tych odkryciach opublikował autor niniejszego artykułu. Cmentarz prawdopodobnie funkcjonował od początków istnienia kościoła tj. od 2. poł. XIVw., kiedy klasztor był jeszcze drewniany. Pod względem historycznym m. in. tę nekropolię opisał A. Fenczak w publikacji „Zarys dziejów cmentarzy przemyskich”, 1981.

Aspekty konserwatorsko – ekspozycyjne planowanych prac wykopaliskowych

W świetle nakreślonej w sposób syntetyczny i popularnonaukowy przebogatej historii obecności i działalności duszpasterskiej dominikanów w Przemyślu oraz niezwykle dramatycznego faktu likwidacji konwentu i rozebraniu kościoła, szczególnie interesujące i cenne byłoby przebadanie, odsłonięcie oraz pokazanie ukrytych w ziemi reliktów tej wspanialej budowli, tj.: fundamentów świątyni, odczytanie jej wewnętrznego rozplanowania i uściślenie chronologii, rozpoznanie krypt grobowych, pochówków wokół kościoła i wydobycia zapewne wielu cennych zabytków ruchomych. Postulat archeologicznego przebadania terenu sygnalizowany jest od wielu lat. Nabrał on znaczenia w 1972 roku w związku z odsłonięciem fundamentów ratusza, bowiem odkrycie w przyszłości kościoła dominikanów, słusznie uważano jako jeden z kolejnych, istotnych etapów prześledzenia rozwoju przestrzennego średniowiecznego miasta.

Aktualnie zachwyca rezerwat archeologiczny na Wzgórzu Zamkowym oraz niezwykła w wymowie religijnej i historycznej ekspozycja w podziemiach katedry łac. z fundamentami romańskiej rotundy św. Mikołaja. Zaawansowane są prace archeologiczne przy średniowiecznym, zaginionym kościele św. Piotra. Na placu rynkowym wydobyto fundamenty i ukazano rzut rozebranego, renesansowego ratusza. Udostępniono trasę podziemną w sposób nowoczesny ukazującą życie mieszczan w dawnych wiekach. Pradzieje i początki miasta i okolic możemy poznać zwiedzając bogatą w zabytki archeologiczne wystawę muzealną.

Czas zatem na kontynuację tego programu badawczego i konserwatorskiego. Przy zaangażowaniu interdyscyplinarnej ekipy badawczej, zastosowaniu nowoczesnych urządzeń i technologii, zabezpieczeniu odpowiednich środków finansowych, kolejny ukryty obiekt – kościół dominikanów w Przemyślu zostanie pokazany mieszkańcom i wzbogaci walory turystyczne przemyskiej Starówki .

Źródła:

Liber continens compendiosam in hoc Conventu Praemis liensi Ordinis Praedicatorum Gestorum, Fundationem, Obligationum, Sepulturarum et aliarum rerum memoriam pro informatione ac aedificatione et posteritatis per F. Jacobu[m] Kołkieviciu[s] S.T.B. relictus Anno Domini 1647 (Księga zawierająca obszerną wiedzę o kaznodziejach, wydarzeniach, fundacjach, zobowiązaniach, pochówkach i innych sprawach w konwencie przemyskiego zakonu kaznodziejskiego dla wiadomości i zbudowania przyszłych pokoleń napisana przez Jakuba Kołkiewicza, 1647 rok) – Archiwum oo. Dominikanów w Krakowie rkp Pm 5 – za: J. Frazik, Kościół i klasztor dominikanów w Przemyślu…, s. 103, przyp.1

Inventarium paramentorum et pretiosorum in Conventu Praemisliensi Beatissimae Virginis Mariae Annuntiatae Ordinis Praedicatorum ex mandato A.R.P. Provincialis consriptum Anno Domini. 1688 (Inwentarz szat liturgicznych i kosztowności w klasztorze Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny Zakonu Kaznodziejskiego, sporządzony na polecenie Prowincjała ARP w Roku Pańskim 1688) – Biblioteka klasztoru reformatów w Przemyślu – za: A. Sroka, Kult Matki Boskiej Jackowej w Przemyślu…, s. 7

Literatura:

– Barącz S., „Archiwum WW. OO. Dominikanów w Jarosławiu”, Lwów 1884, s. 204
– Borcz H., Zakony w diecezji przemyskiej obrządku łacińskiego i ich stan personalny w okresie kasat józefińskich przy końcu XVIII stulecia w świetle statystyk urzędowych, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 82 (2004), s. 50-51
– Borcz H., Jak Madonna Jackowa ojców dominikanów opuściła i do katedry przybyła, „Praemislia Christiana”, t. XVII, 2016/ 2017, s. 135-144
– Czyżewski Krz., Szyma M., Walczak M., „Madonny Jackowe”. Kultowe i artystyczne aspekty alabastrowych figur w Krakowie, Przemyślu i Lwowie, „Rocznik Krakowski”, t. LXXXV, 2019, s. 49-106
– A. Durkacz-Foremska, Przejawy ofiarności w testamentach XVI i XVII- wiecznych mieszkańców Przemyśla, „Rocznik Przemyski”, t. 43. z. 4 Historia, 2007, s. 5, 7-8
– Fenczak A., Zarys dziejów cmentarzy przemyskich, „Cmentarze przemyskie. Przewodnik”, 1981, s. 4
– Frazik J., Znaczenie źródłowe tzw. Kroniki Kołkiewicza z połowy XVII wieku, „Przemyskie Zapiski Historyczne”, R. IV-V, 1987, s. 35 – 54
– Frazik J., Kościół i klasztor dominikanów w Przemyślu, „Sztuka Przemyśla i ziemi przemyskiej”, 2004, s.103 – 116
– Koperski A., Archeologiczne ślady cmentarzysk w Przemyślu, „Rocznik Przemyski”, t. 33, z. 5, 1997, s. 119-131
– Koperski A., Nieistniejący kościół oo. Dominikanów w Przemyślu czeka na odkrycie, „Nasz Przemyśl”, 2025, nr 3, s. 3-7
– Kostek J., „Dziedzictwo wieków. Zarys dziejów Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej w Przemyślu”, 2007. s. 68, il. 69
– Krochmal J., Kościoły katolickie w Przemyślu w latach 1375 1412, „Rocznik Przemyski”, t. 32, z. 1, 1996, s. 3-19
– Krochmal J., Przemyskie testamenty staropolskie, „Rocznik Historyczno – Archiwalny”, t. 6, 1989, s. 132-160
– Krochmal J., Kiryk F., Stosunki wyznaniowe (1375 -1500), „Dzieje Przemyśla”, t. II, 1340-1772, cz.1, 2003, s. 157-159
– Motylewicz J., „Społeczeństwo Przemyśla w XIV – XVIII wieku”, t. 1, 2020, s. 18- 19
– Orłowicz M., „Ilustrowany przewodnik po Przemyślu i jego okolicach”, Lwów 1917. s. 33- 34
– Persowski F., Przemyśl od od X wieku do 1340 roku, „Tysiąc lat Przemyśla”, t. I, 1976, s. 136
– Siwak W., Koronacja figury Matki Boskiej Jackowej (1766) w perspektywie historycznej, „Praemislia Christiana”, t. XVII, 2016/ 2017, s. 107-134
– Sroka A., „Kult Matki Bożej Jackowej w Przemyślu w oparciu o inwentarz kościoła dominikanów (1688 – 1711)”, Jarosław 2004
– Stępień S., Nieznany plan miasta Przemyśla z 1800 roku, „Studia Przemyskie”, 2, 2004, s. 151 (wklejka)
– Trajdos T., Dominikanie w średniowiecznej diecezji przemyskiej, „Przemyskie Zapiski Historyczne”, t. 21, 2017, s. 43-112
– Wojnarowski M., Matka Boska Jackowa w przemyskiej Bazylice Archikatedralnej – symbolika koron, „Praemislia Christiana”, t. XVII, 2016/ 2017, s. 145-154
– Zacharyasiewicz J., „Marcyan Kordysz”, Lwów 1865

CIEKAWE MIEJSCA: pozostałe posty